Zwolnienie od pracy 2025 — jakie są zasady i komu przysługuje?

W życiu zawodowym każdemu może zdarzyć się sytuacja, w której konieczne jest czasowe przerwanie pracy — z powodów rodzinnych, zdrowotnych lub organizacyjnych. Kodeks pracy przewiduje wiele takich przypadków i gwarantuje pracownikom prawo do zwolnienia od pracy w określonych sytuacjach.

W 2025 roku katalog tych zwolnień jest wyjątkowo szeroki — obejmuje zarówno klasyczne przypadki, takie jak choroba, przestój czy szkolenie, jak i nowsze rozwiązania, np. pięciodniowy urlop opiekuńczy czy zwolnienie z powodu siły wyższej.
Warto wiedzieć, kiedy można z nich skorzystać i jakie wynagrodzenie przysługuje za czas nieobecności.

Podstawa prawna zwolnień od pracy

Kodeksowe zwolnienia od pracy wynikają z ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. — Kodeks pracy.
Pracodawca ma obowiązek udzielenia zwolnienia, jeśli wystąpią okoliczności określone w przepisach.
W większości przypadków zwolnienia te są płatne — pracownik zachowuje prawo do pełnego lub częściowego wynagrodzenia.
Wynagrodzenie obliczane jest według zasad stosowanych przy urlopie wypoczynkowym.

Zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy

Zgodnie z art. 362 Kodeksu pracy, pracodawca może zwolnić pracownika z obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia.
Pracownik w tym czasie zachowuje prawo do pełnego wynagrodzenia, tak jakby nadal wykonywał swoje obowiązki.
To rozwiązanie często stosowane jest w praktyce przy rozwiązaniu umowy z inicjatywy pracodawcy.

Zwolnienie na poszukiwanie pracy

Zgodnie z art. 37 Kodeksu pracy, pracownik może skorzystać ze zwolnienia na poszukiwanie nowego zatrudnienia, jeśli wypowiedzenie zostało dokonane przez pracodawcę.

• 2 dni robocze — przy wypowiedzeniu 2-tygodniowym lub miesięcznym,
• 3 dni robocze — przy wypowiedzeniu 3-miesięcznym.

Za ten czas przysługuje pełne wynagrodzenie. Zwolnienie to ma na celu ułatwienie płynnego przejścia między miejscami pracy.

Przestój niezawiniony przez pracownika

Na podstawie art. 81 Kodeksu pracy, jeśli pracownik jest gotowy do pracy, lecz nie może jej wykonywać z przyczyn leżących po stronie pracodawcy (np. awaria, brak materiałów, przestój produkcji), przysługuje mu:

• wynagrodzenie wynikające z osobistego zaszeregowania (stawka miesięczna lub godzinowa),
• jeśli nie określono stawki — 60% przeciętnego wynagrodzenia, jednak nie mniej niż minimalne wynagrodzenie za pracę.

Zwolnienie z przyczyn zdrowotnych

Najczęstszym powodem nieobecności w pracy jest choroba.
Zgodnie z art. 92 § 1 Kodeksu pracy, pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia:

• przez 33 dni w roku (14 dni po ukończeniu 50. roku życia),
• w wysokości 80% podstawy wymiaru,
• 100% — w przypadku ciąży, wypadku w drodze do pracy lub z pracy, albo zabiegu związanego z byciem dawcą.

Podstawą obliczenia jest średnie miesięczne wynagrodzenie z ostatnich 12 miesięcy.

Zwolnienie na czas podnoszenia kwalifikacji zawodowych

Zgodnie z art. 103¹–103⁶ Kodeksu pracy, pracownik podnoszący kwalifikacje zawodowe za zgodą lub z inicjatywy pracodawcy ma prawo do:

• urlopu szkoleniowego,
• zwolnienia z pracy na czas zajęć,
• z zachowaniem pełnego wynagrodzenia.

Jeśli nauka odbywa się z inicjatywy pracownika, możliwe jest nieodpłatne zwolnienie na podstawie porozumienia.

Zwolnienia dla kobiet w ciąży i karmiących piersią

Na podstawie art. 179 i 185 Kodeksu pracy, kobieta w ciąży lub karmiąca dziecko piersią nie może być zatrudniona przy pracach uciążliwych lub szkodliwych.
Jeśli nie ma możliwości przeniesienia jej na inne stanowisko, przysługuje jej zwolnienie od pracy z pełnym wynagrodzeniem.
Dodatkowo, pracownica może być zwolniona z pracy na czas badań lekarskich związanych z ciążą — również z zachowaniem 100% wynagrodzenia.

Zwolnienie na opiekę nad dzieckiem do 14. roku życia

Każdy pracownik może skorzystać z 2 dni lub 16 godzin zwolnienia od pracy w roku kalendarzowym na opiekę nad dzieckiem do 14 lat (art. 188 Kodeksu pracy).

• O sposobie wykorzystania (dni lub godziny) decyduje pracownik.
• Przysługuje pełne wynagrodzenie, obliczane jak za urlop wypoczynkowy.
• W przypadku pracy na część etatu liczba godzin ustalana jest proporcjonalnie.

Zwolnienie z powodu siły wyższej

Od 2023 roku obowiązuje nowe rozwiązanie — zwolnienie z powodu siły wyższej (art. 148¹ Kodeksu pracy).

Przysługuje w sytuacji pilnych spraw rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, gdy niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika.
Uprawnienie obejmuje:

• 2 dni lub 16 godzin w roku kalendarzowym,
• z prawem do 50% wynagrodzenia.

Wniosek można złożyć najpóźniej w dniu korzystania ze zwolnienia.

Urlop opiekuńczy — 5 dni w roku

Urlop opiekuńczy, uregulowany w art. 173¹ Kodeksu pracy, przysługuje każdemu pracownikowi — niezależnie od stażu pracy.
Celem urlopu jest zapewnienie osobistej opieki osobie wymagającej wsparcia (członek rodziny lub osoba we wspólnym gospodarstwie domowym).

• Wymiar: 5 dni w roku,
• Charakter: bezpłatny,
• Wniosek: najpóźniej dzień przed planowaną nieobecnością.

Okres urlopu opiekuńczego wlicza się do stażu pracy.

Zwolnienia związane z BHP

Zgodnie z art. 237¹¹a–237¹³ Kodeksu pracy, pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia za czas:

• udziału w szkoleniach BHP,
• posiedzenia komisji BHP,
• konsultacji dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy.

Zwolnienie na badania profilaktyczne

Zgodnie z art. 229 § 3 Kodeksu pracy, pracodawca ma obowiązek zwolnić pracownika na czas:

• badań wstępnych,
• okresowych,
• kontrolnych.

Za ten czas przysługuje pełne wynagrodzenie.
Jeśli badania odbywają się w innej miejscowości, pracownikowi należy się zwrot kosztów podróży jak przy podróży służbowej.

Zwolnienie młodocianych i członków komisji pojednawczej

Młodociani zatrudnieni w celu przygotowania zawodowego są zwalniani z pracy na czas zajęć szkolnych — z zachowaniem wynagrodzenia.
Z kolei członkowie komisji pojednawczej otrzymują wynagrodzenie za czas poświęcony na wykonywanie funkcji społecznych (art. 257 Kodeksu pracy).

Jak obliczyć wynagrodzenie za czas zwolnienia od pracy?

Zasady obliczania wynagrodzenia zależą od rodzaju zwolnienia:

• przy zwolnieniach płatnych (np. opieka nad dzieckiem, badania lekarskie, okres wypowiedzenia) stosuje się metodę jak przy urlopie wypoczynkowym,
• podstawą jest przeciętne wynagrodzenie z ostatnich 3 miesięcy z uwzględnieniem składników zmiennych (premie, dodatki),
• jeśli przysługuje 50% wynagrodzenia (np. siła wyższa) — stosuje się połowę wyliczonej stawki,
• przy zwolnieniach bezpłatnych (np. urlop opiekuńczy) pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia, ale okres nieobecności jest usprawiedliwiony i nie wpływa na ciągłość zatrudnienia.

Zwolnienia od pracy w 2025 roku — podsumowanie

W 2025 roku pracownik ma prawo do szerokiego katalogu zwolnień od pracy, wynikających z Kodeksu pracy.
Obejmują one zarówno sytuacje nagłe i losowe (choroba, wypadek, siła wyższa), jak i zaplanowane (szkolenia, badania, opieka).

Pracownik ma prawo m.in. do:

• 5 dni bezpłatnego urlopu opiekuńczego,
• 2 dni lub 16 godzin zwolnienia z powodu siły wyższej (50% wynagrodzenia),
• 2 dni lub 16 godzin opieki nad dzieckiem do 14 lat (pełne wynagrodzenie),
• innych zwolnień płatnych, wynikających bezpośrednio z Kodeksu pracy.

Większość zwolnień jest płatna w pełnej lub częściowej wysokości i ma na celu ochronę interesów pracownika oraz zapewnienie mu bezpieczeństwa socjalnego.